صدقه و وقف: انواع بخشش در اسلام

صدقه و زکات

زکات پرداختی واجب با نرخ معین و شرایط روشن است. صدقه داوطلبانه است. می‌تواند هر مقدار، برای هر کار نیک و در هر زمان از سال باشد.

صدقه به آن هشت گروهی که می‌توانند زکات بگیرند محدود نیست. قرآن ۳:۱۳۴ کسانی را می‌ستاید که در گشایش و سختی انفاق می‌کنند، پس حتی بخششی اندک ارزش دارد.

• زکات تکلیف است و وقتی شرایط را داشته باشید پرداخت می‌شود.
• صدقه یک انتخاب است و برای همه، ثروتمند یا فقیر، باز است.

صدقه جای زکات را نمی‌گیرد. بر آن می‌افزاید.

صدقهٔ جاریه و وقف

صدقهٔ جاریه یعنی بخششی که ادامه دارد. پیامبر محمد ﷺ آموخت که چون آدمی بمیرد کارهایش پایان می‌یابد مگر سه چیز: صدقهٔ جاریه، دانشی سودمند و فرزندی شایسته که برایش دعا کند.

وقف نهادی بخشش‌گونه است. کسی دارایی‌ای می‌بخشد و آن دارایی نگه داشته می‌شود، در حالی که سودش برای کارهای خیر به کار می‌رود. نمونه‌ها چاه، مدرسه، مسجد یا زمینی است که درآمدش نیازمندان را خوراک می‌دهد.

وقف معمولاً به دست یک متولی اداره می‌شود که باید آن را فقط برای هدفی که بخشنده گفته به کار ببرد. در طول سده‌های بسیار، جامعه‌های مسلمان به این شیوه مدرسه، بیمارستان و چاه ساختند.

نمونه‌ای شناخته‌شده عمر بن خطاب است که زمینی در خیبر داشت. پیامبر ﷺ به او توصیه کرد خود زمین را نگه دارد و محصولش را صدقه دهد.

بخشش فراتر از پول

پیامبر ﷺ آموخت که هر کار نیک نوعی صدقه است. سخن مهربان صدقه است. لبخند به برادر یا خواهرتان صدقه است. برداشتن چیز آزاردهنده از راه صدقه است.

یعنی کسانی که پول کمی دارند هم می‌توانند ببخشند. کمک به همسایه یا آموختن چیزی سودمند هم حساب می‌شود.

پیامبر ﷺ همچنین آموخت که هر کس دیگران را به کاری نیک راهنمایی کند، پاداشی مانند پاداش انجام‌دهندهٔ آن می‌گیرد.

آداب بخشش

اسلام مراقبت در شیوهٔ بخشیدن را می‌آموزد.

• تا می‌توانید پنهانی ببخشید. قرآن ۲:۲۷۱ می‌فرماید بخشش آشکار خوب است، ولی پنهانی به فقیران دادن بهتر است.
• نخست به خانواده‌تان ببخشید. پیامبر ﷺ آموخت که صدقه به خویشاوند هم صدقه است و هم راهی برای نگه داشتن پیوند خویشاوندی.
• با اسراف نبخشید. قرآن ۱۷:۲۶ و ۱۷:۲۷ از خرج‌کردن اسرافگرانه بازمی‌دارد، پس با تعادل و خرد ببخشید.
• با یادآوری بخشش خود مردم را نیازارید. قرآن ۲:۲۶۴ هشدار می‌دهد که این پاداش را تباه می‌کند.

معنای قرآن ۲:۲۶۱

قرآن ۲:۲۶۱ مثالی می‌زند از دانه‌ای که هفت خوشه می‌رویاند و در هر خوشه صد دانه است. یعنی خدا می‌تواند پاداش مالی را که در راه او خرج می‌شود چندین برابر کند.

این آیه یادآوری می‌کند که بخشیدن در نگاه خدا آدمی را فقیرتر نمی‌کند. با دلی صادق ببخشید و به بخشندگی او اعتماد کنید.

منابع

• قرآن ۲:۲۶۱
• قرآن ۲:۲۶۴
• قرآن ۲:۲۷۱
• قرآن ۱۷:۲۶-۲۷
• صحیح مسلم (کتاب وصیت)
• صحیح بخاری (کتاب زکات)
• جامع ترمذی (ابواب نیکی)
• قرآن ۳:۱۳۴